Wino w społeczeństwie. Co mówi o nas to, co pijemy?

Wino w społeczeństwie. Co mówi o nas to, co pijemy?

Wino rzadko jest tylko winem. Bywa pretekstem do spotkania, elementem celebracji, symbolem statusu, przedmiotem kolekcjonerskiej pasji. Wybieramy konkretne butelki, uczymy się nazw regionów, rozpoznajemy szczepy i próbujemy nowych smaków. Ale czy robimy to wyłącznie dla przyjemności? A może w kieliszku odbijają się również nasze aspiracje, społeczne przyzwyczajenia i wyobrażenia o dobrym życiu?

Wino można analizować nie tylko przez pryzmat smaku, produkcji czy historii poszczególnych regionów. Jest również częścią kultury, gospodarki i relacji społecznych. Jak zauważają socjologowie David Inglis i Anna-Mari Almila, wino pozostaje interesującym, choć stosunkowo rzadko podejmowanym przedmiotem badań socjologicznych. Łączy w sobie kwestie klasy społecznej, tożsamości, globalizacji i konsumpcji (Inglis i Almila, 2022).

Przyjrzyjmy się więc winu nie tylko temu, które znajduje się w kieliszku, lecz także temu, co dzieje się wokół niego.

Wino jako symbol statusu

Nie wszystkie wina funkcjonują w naszej wyobraźni w ten sam sposób. Niektóre kojarzą się z codziennym obiadem, inne z wakacjami, a jeszcze inne z luksusem, prestiżem i światem, do którego nie każdy ma dostęp.

Prestiż określonych apelacji, roczników i producentów nie wynika wyłącznie z ich właściwości smakowych. Wpływają na niego również historia, reputacja, mechanizmy rynku oraz społeczne wyobrażenia o jakości. Butelka uznanej burgundzkiej apelacji może być jednocześnie przedmiotem autentycznej fascynacji i symbolem określonej pozycji społecznej.

Pomocne w zrozumieniu tego zjawiska jest pojęcie gustu Pierre’a Bourdieu. W książce Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste francuski socjolog pokazuje, że nasze upodobania nie rozwijają się w społecznej próżni. Są związane między innymi z pochodzeniem, edukacją, doświadczeniami i dostępem do określonych form kultury (Bourdieu, 1984).

W tym ujęciu gust jest czymś więcej niż indywidualną preferencją. Może także służyć odróżnianiu się od innych. Znajomość szczepów, apelacji i metod produkcji staje się rodzajem kapitału kulturowego: wiedzy i kompetencji, które pomagają nam poruszać się w określonych środowiskach.

Wino doskonale pokazuje, jak działa ten mechanizm. Umiejętność rozpoznawania regionów czy swobodnego posługiwania się językiem degustacji może dawać poczucie przynależności do grupy, w której podobna wiedza jest ceniona. Jednocześnie może budować dystans wobec osób, które nie miały okazji jej zdobyć.

Nie oznacza to, że każdy, kto zamawia Barolo, chce komukolwiek zaimponować. Perspektywa Bourdieu pozwala raczej zadać inne pytanie: dlaczego określone wybory smakowe uznajemy za wyrafinowane, a inne za pospolite? I kto właściwie decyduje o tym, co uchodzi za dobry gust?

Czy trzeba znać się na winie, żeby je lubić?

Wyobraź sobie dwie osoby przy stole. Jedna mówi o kwasowości, strukturze i mineralności. Druga po prostu stwierdza, że wino jest pyszne. Która z nich zna się na winie?

To pytanie odsłania jeden z paradoksów kultury winiarskiej. Z jednej strony wiedza pozwala lepiej rozumieć to, co mamy w kieliszku. Z drugiej — specjalistyczny język może tworzyć barierę między osobami wtajemniczonymi a tymi, które dopiero zaczynają swoją przygodę.

Wino potrafi onieśmielać. Nazwy apelacji, skomplikowane etykiety, rozbudowane karty win i przekonanie, że istnieją odpowiedzi poprawne oraz niepoprawne, sprawiają czasem, że zamiast czerpać przyjemność z degustacji, zastanawiamy się, czy nasze odczucia są wystarczająco kompetentne.

Z perspektywy Bourdieu można potraktować znajomość kodów kultury winiarskiej jako jedną z kompetencji, które zdobywa się w określonych warunkach społecznych. Nie wszyscy zaczynają z tego samego miejsca: niektórzy poznają wino w domu, inni w restauracjach, podczas podróży albo na warsztatach.

Warto jednak oddzielić wiedzę od hierarchizowania ludzi. Można nauczyć się rozpoznawać aromaty, poznawać regiony i rozumieć metody produkcji, nie rezygnując z własnych preferencji. Wiedza powinna poszerzać przyjemność, a nie uzależniać ją od aprobaty ekspertów.

W The Stół interesuje nas właśnie ta przestrzeń pomiędzy wiedzą a doświadczeniem. Wino jest okazją do odkrywania, zadawania pytań i konfrontowania własnych wyobrażeń z tym, co rzeczywiście czujemy. Nie trzeba znać odpowiedzi przed pierwszym łykiem.

Dlaczego interesuje nas historia wina?

Coraz ciekawsza staje się nie tylko sama butelka, lecz także opowieść, która za nią stoi. Kto wyprodukował wino? W jakich warunkach rosły winorośle? Jakie decyzje podjął winiarz? Co sprawia, że dwa wina z tego samego szczepu mogą smakować zupełnie inaczej?

Zainteresowanie pochodzeniem produktów można analizować w szerszym kontekście współczesnej kultury konsumpcyjnej. Wartość rzeczy nie zawsze sprowadza się do jej funkcji użytkowej. Znaczenie mają również historia, sposób wytworzenia i przypisywane jej wartości.

Wino jest pod tym względem szczególnie interesujące, ponieważ łączy produkt rolny z krajobrazem, tradycją i konkretnymi decyzjami producenta. David Inglis (2022) proponuje analizować je z uwzględnieniem długotrwałych procesów historycznych, przemian produkcji oraz rozprzestrzeniania się kultury wina na świecie.

Dzięki takiej perspektywie łatwiej dostrzec, że wino nie jest wyłącznie efektem pracy winiarza. Jego historia wiąże się również z handlem, migracjami, przemianami technologicznymi i zmieniającymi się gustami konsumentów.

W tym kontekście warto przyjrzeć się zainteresowaniu winami naturalnymi. Dla części odbiorców są one nie tylko alternatywą wobec konwencjonalnych metod produkcji, ale również sposobem myślenia o rolnictwie, ingerencji człowieka w przyrodę i pochodzeniu żywności.

Nie każde wino naturalne jest manifestem światopoglądowym, a zainteresowanie takimi butelkami nie musi oznaczać odrzucenia tradycji. Można jednak dostrzec, że sposób produkcji i historia konkretnego wina stają się dla wielu osób częścią jego atrakcyjności.

Butelka jest więc czymś więcej niż nośnikiem smaku. Może opowiadać o miejscu, krajobrazie, pracy i decyzjach człowieka. Poznawanie wina prowadzi wtedy znacznie dalej niż do kolejnej rekomendacji zakupowej.

Wino jako pretekst do spotkania

Wino ma również wymiar, którego nie da się zamknąć w opisie aromatów ani ocenie jakości. Jest związane z sytuacjami, w których pijemy: kolacją, przyjęciem, randką, rodzinnym spotkaniem czy wieczorem spędzonym z przyjaciółmi.

Wspólny kieliszek może pomagać w rozpoczęciu rozmowy, tworzyć poczucie okazji i wyznaczać rytm spotkania. Wino bywa elementem społecznego rytuału — podobnie jak wspólny posiłek, parzenie herbaty czy przygotowywanie kawy.

Nie jest to znaczenie uniwersalne. Sposób, w jaki wino pojawia się w życiu społecznym, zależy od kultury, pokolenia, sytuacji i indywidualnych doświadczeń. Dla jednych będzie ważną częścią rodzinnej tradycji, dla innych elementem gastronomicznej ciekawości, a jeszcze dla innych produktem, którego nie wybierają wcale.

Wspólna degustacja może jednak tworzyć przestrzeń do rozmowy, ponieważ uczestnicy nie tylko próbują tych samych win, ale też porównują własne wrażenia. Różnica zdań nie oznacza, że ktoś się myli — może stać się początkiem interesującej rozmowy.

Czy można nauczyć się dobrego gustu?

Jeśli nasze preferencje kształtują się pod wpływem doświadczeń, edukacji i otoczenia, to czy gust jest czymś, co można rozwijać?

W przypadku wina odpowiedź wydaje się prosta: tak, choć nie oznacza to, że istnieje jedna właściwa hierarchia smaków.

Im więcej różnych win próbujemy, tym łatwiej zauważyć różnice między szczepami, regionami i stylami produkcji. Z czasem możemy zacząć rozpoznawać własne preferencje, rozumieć, dlaczego niektóre wina nam odpowiadają, i świadomiej wybierać kolejne butelki.

Nie oznacza to jednak, że rozwój gustu musi prowadzić od prostych win do drogich i prestiżowych etykiet. Nie ma nic złego w tym, że ktoś najbardziej lubi świeże, owocowe biele, podczas gdy inna osoba szuka win o wyraźnej kwasowości, taninach i złożonej strukturze.

Bourdieu zachęca do krytycznego spojrzenia na przekonanie, że gust jest całkowicie naturalny i niezależny od społeczeństwa. Nie oznacza to jednak, że wszystkie preferencje można sprowadzić do klasy społecznej. Na nasze wybory wpływają także indywidualne doświadczenia, wrażliwość sensoryczna i zwykła przyjemność.

Wiedza nie musi służyć ustalaniu, kto ma lepszy gust. Może pomagać w odkrywaniu, dlaczego smakują nam konkretne rzeczy i jak poszerzać własne doświadczenia.

W tym sensie dobry gust nie musi oznaczać znajomości wszystkich wielkich apelacji. Może oznaczać umiejętność świadomego wyboru, otwartość na nowe doświadczenia i przyjemność z odkrywania tego, co wcześniej pozostawało nieznane.

Wino to coś więcej niż zawartość kieliszka

Wino może opowiadać o społeczeństwie: o hierarchiach, aspiracjach, sposobach spędzania czasu i potrzebie poszukiwania autentycznych doświadczeń. Może być symbolem statusu, przedmiotem intelektualnej fascynacji albo po prostu częścią dobrego spotkania.

Dlatego warto patrzeć na nie z różnych perspektyw. Socjologia pozwala zadawać pytania o to, jak kształtuje się gust, skąd bierze się prestiż określonych produktów i dlaczego niektóre wybory stają się elementem naszej tożsamości. Historia przypomina, że wino jest częścią długich procesów kulturowych i gospodarczych. Degustacja pozwala natomiast skonfrontować te opowieści z własnym doświadczeniem.

W The Stół patrzymy na wino jako na połączenie smaku, wiedzy, kultury i relacji. Podczas degustacji nie chodzi tylko o to, żeby nauczyć się czegoś o winie, ale również o to, żeby doświadczać go uważniej i znaleźć własny sposób na jego odkrywanie.


Bibliografia i dalsza lektura

Bourdieu, Pierre (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Tłum. Richard Nice. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Klasyczna praca socjologiczna o gustach, klasie społecznej i kulturowych mechanizmach odróżniania się. Pomaga zrozumieć, dlaczego preferencje estetyczne i konsumpcyjne mogą być czymś więcej niż indywidualnymi upodobaniami.

Inglis, David (2022). „Towards a Sociology of Wine: The Power of Processes”. Journal of Cultural Analysis and Social Change, 6(2). https://doi.org/10.20897/jcasc/11447

Artykuł proponujący socjologiczne spojrzenie na wino, uwzględniające długotrwałe procesy historyczne, produkcję i globalne przemiany kultury winiarskiej.

Inglis, David i Anna-Mari Almila (2022). „Introduction to the Sociology of Wine—The Sociological Decanter: Pouring Sociology into Wine, and Vice Versa”. Journal of Cultural Analysis and Social Change, 6(2). https://doi.org/10.20897/jcasc/11446

Wprowadzenie do socjologicznych badań nad winem. Autorzy wskazują między innymi na związki wina z gospodarką, geografią, kulturą i relacjami społecznymi.

Inglis, David i Anna-Mari Almila (2024). „From Chateau Latour to Chateau Bourdieu: The Sociology of Wine Between Empire, Class, Ethnicity and Gender (Or, The Oenologic of Practice)”. The Sociological Review, 72(4). https://doi.org/10.1177/00380261241258592

Artykuł rozwijający refleksję nad winem w kontekście klasy społecznej, etniczności, płci i historycznych nierówności. Szczególnie przydatny dla osób zainteresowanych bardziej krytycznym spojrzeniem na świat wina.